De oudheid en jeu de paume in Frankrijk

Achter het moment van deze opname ligt een lange geschiedenis van het tennis. Oudheidskundige vondsten en schriftelijke overleveringen getuigen er van dat balspelen zo oud zijn als de menselijke beschavingen. De sporen naar het verre verleden zijn grotendeels uitgewist, maar men mag aannemen dat de balspelen die tijdens de Middeleeuwen beoefend werden, hun wortels vinden bij onder andere de oude Egyptenaren, Grieken en Romeinen. In de 11e eeuw werd in Frankrijk een balspel gespeeld, dat vrijwel zeker als de directe voorloper van het moderne tennis kan worden beschouwd: het Jeu de Paume. Het wordt overigens heden ten dage nog steeds gespeeld. Dit kaatsspel, waarbij een met haar gevulde bal met de palm van de hand geslagen werd, was aanvankelijk bij de geestelijkheid zeer geliefd, maar werd al spoedig het favoriete spel in adellijke kringen. Van Lodewijk X is bekend dat hij stierf aan een kou, opgelopen tijdens een partijtje Jeu de Paume in het Bois de Vincennes.

Verspreiding over West-Europa
In de 14e eeuw verspreidde het spel zich onder de hogere standen in geheel West-Europa, maar het werd al snel populair bij alle bevolkingslagen in Frankrijk, Italië, Engeland, Spanje en Duitsland. Tot ongenoegen van adel en geestelijkheid, die tevergeefs trachtten het spel voor het gewone volk te verbieden. In Engeland bijvoorbeeld werden de kerkdiensten vaak verstoord, omdat men aan het spelen was tegen de muren van het kerkhof. En daarbij werd bepaald geen salontaal gebezigd.

Racket rond 1500
In de eerste periode van zijn bestaan werd Jeu de Paume uitsluitend met de blote hand gespeeld, maar in de loop van de tijd werd er ook van hulpmiddelen gebruik gemaakt. Eerst een handschoen, later ook een slaghout, dat zich rond 1500 ontwikkelde tot een met schapendarm bespannen racket met een lange steel. Dit racket - de naam is afgeleid van het Arabische woord voor handpalm- is de directe voorganger van alle moderne rackets bij tennis, badminton, squash, et cetera.

Volkssport
Rond 1600 was het Jeu de Paume in Frankrijk uitgegroeid tot een waar nationaal tijdverdrijf. Het werd zowel buiten in het open veld en binnen in de parken gespeeld (jeu de longue paume) als op speciaal aangelegde binnenbanen van steden, universiteiten en kastelen (Jeu de court paume). De stad Parijs telde in die tijd naar schatting zo'n 250 binnenbanen. Met de opkomst van het theaterleven na 1600 begon het Jeu de paume op de achtergrond te raken. De baaneigenaren vonden het financieel aantrekkelijker de accommodaties als theaters te exploiteren.

Tenez, 'daar komt-ie'
De vroegste vermelding van de term 'tennis' (of 'Tenez', zoals het vroeger werd gespeld) dateerde uit 1399. Over de oorsprong van het woord bestaat geen absolute zekerheid. Volgens sommigen is het afgeleid van de oude Egyptische stad Tinnis, die bekend was om de productie van linnen, dat werd gebruikt voor het opvullen van de tennisballen. De meest geloofwaardige theorie is echter dat 'tennis' een verbastering is van het Franse 'tenez', een ook nu nog veel gebezigde uitroep met de betekenis van 'daar komt-ie!'. Hoewel er geen bewijzen van bestaan, neemt men aan dat Jeu de paume-spelers de opslag van de bal met deze kreet aankondigden. Op z'n Engels uitgesproken klinkt dat als 'Tenet.  

Wingfield's Sphairstikè

Het duurde nog zo'n 500 jaar sinds de eerste bal Het Kanaal werd overgeslagen, aleer de Britse majoor Walter Wingfield het basisidee ontwierp voor het huidige tennisspel. In 1873 nam hij patent op zijn uitvinding, die hij Sphairstikè (in de volksmond 'sticky') noemde. De puntentelling was dezelfde als die bij Jeu de paume.

Raadselachtige telling
De herkomst van deze eigenaardige telling is raadselachtig. Waarschijnlijk is die gebaseerd op het Middeleeuwse rekenstelsel. Er bestaat een theorie volgens welke het te maken had met het gebruik van een wijzeruurwerk bij het Jeu de Paume. Elk punt ging om het halen van zestig punten bij vier gewonnen slagen. Per gewonnen slag is dat dan vijftien punten (15/0, 15/15, 30/15, enz.) Volgens anderen vindt de telling zijn oorsprong in het spelen om vijftien stuivers per gewonnen slag. Het blijven echter gissingen en een bevredigende verklaring waarom de telling ineens met tien in plaats van vijftien punten van dertig naar veertig springt is er ook niet. Ook over de oorsprong van de termen 'love' (nul) en 'deuce' (gelijk) is veel gespeculeerd. De vorm van het ei ('l'oeuf' in het Frans) staat mogelijk model voor de nul en werd door de Engelsen verbasterd tot 'love'. 'Deuce' is vermoedelijk te herleiden tot 'deux' of 'deux á jouer', nog twee (te spelen).

Wimbledon
Wingfield's spel sloeg direct aan bij een aantal cricket- en crocketclubs, hoewel de spelregels aan fikse kritiek werden blootgesteld. Elke club gaf er zijn eigen interpretatie aan, met als gevolg dat de afmetingen van het veld en de hoogte van het net overal verschilden. In 1877 werd voor de eerste keer het fameuze toernooi Wimbledon georganiseerd op de grasbanen van de All England Crocket Club. Nu, meer dan een eeuw later, is deze bakermat uitgegroeid tot het mekka van de ware tennisliefhebber. In 1880 stelde de Marylebone Cricket Club vaste normen op voor banen en spelregels en dergelijke voor tennis. Van het oorspronkelijke Sphairistike waren vele elementen verdwenen en Walter Wingfield raakte verbitterd om het feit dat zijn oorspronkelijk idee pas in de sterk gewijzigde vorm op grote schaal succes had. De regels uit 1880 gelden nog steeds, al zijn ze in de loop der jaren hier en daar bijgesteld, onder andere met de invoering van de tie-break

Een van de meest beoefende sporten ter wereld
Tennis is aan een ware triomftocht begonnen over de gehele wereld, met als belangrijkste exponenten Amerika, waar de bovenhandse service geïntroduceerd werd en Australië, waar de smash furore maakte. In de eerste jaren werd alleen 's zomers in de open lucht gespeeld, maar al snel ook op gravel en in latere jaren op beton, kunststof en dergelijke het gehele jaar door zowel buiten als binnen. Voor miljoenen en miljoenen mensen is tennis een ideale vorm van sportieve (gezins-)recreatie of wedstrijdsport. Geen middeleeuwer die voorzien zal hebben dat het Jeu de paume zich ooit nog eens zou ontwikkelen tot een van de meest beoefende sporten ter wereld.